काठमाडाैं । भोटेकोशी र त्रिशुली नदीको भयंकर गर्जनसँगै आएको लेदोयुक्त भीषण बाढीले केही क्षणभित्रै सयौँ नेपालीको जीवनलीला समाप्त पारिदियो। हजारौँ घाइते भए, लाखौँ नागरिक प्रभावित बने र देशैभरि आफन्त गुमाएका मानिसहरूको चीत्कार फैलियो। आफ्ना नजिकका साथीभाई/प्रियजन गुमाउनु पर्दाको पिडा अनुमान गरेभन्दा धेरै बढी महसुस हुने रहेछ | बुलेट ट्रेनभन्दा तीव्र गतिमा आएको यो बाढी केवल पानीको बहाव थिएन; यो त तटीय क्षेत्रका बस्ती, पुल र पूर्वाधारहरूलाई निमेषभरमै स्वाहा पार्ने विनाशको महाताण्डव थियो।
हराइरहेका प्रियजनहरूको पर्खाइमा टोलाएका आँखाहरू र सर्वस्व गुमाएका पीडितहरूको आँसुले सिङ्गो देशलाई स्तब्ध बनाएको छ। यो कठिन घडीमा हाम्रा प्राथमिकताहरू स्पष्ट हुनुपर्छ ; हराइरहेकाहरूको खोजी र उद्धार कार्यलाई चौबिसै घण्टा तीव्र बनाउने, घाइतेहरूको नि:शुल्क उपचार गर्ने, तत्कालका लागि सुरक्षित अस्थायी आवास र राहतको प्रबन्ध मिलाउने र गहिरो मानसिक आघातमा परेका नागरिकहरूलाई सामाजिक-मनोवैज्ञानिक परामर्श प्रदान गर्दै जनजीवनलाई सहज अवस्थामा फर्काउनु।
किम्बदन्ती होइन, विज्ञानको कसीमा ‘महाप्रलय’
हाम्रा पौराणिक ग्रन्थहरूमा कलियुगको अन्त्यतिर यस्तै प्रलय आउने र सृष्टि सखाप हुने किम्बदन्तीहरू पढ्न पाइन्छ। यो बाढीको विनाशलीला देख्दा धेरैलाई ग्रन्थकै ‘प्रलय’ दोहोरिएको महसुस हुनु स्वभाविक थियो। तर, यसको पछाडि भौतिकशास्त्र र हिमाली भूगर्भका कठोर वैज्ञानिक नियमहरू जोडिएका छन्।
अब हामीले नदी किनारको सट्टा युरोपेली पहाडी मोडल अपनाउनुपर्छ। अर्थात् मुख्य सडक र यातायातका सञ्जालहरू डाँडाका टुप्पा वा मध्य-पहाडी रेखा भएर निर्माण गरिनुपर्छ।
भूगर्भविद् र अध्येताहरूका अनुसार तिब्बतस्थित लेन्दी नदीको शिर क्षेत्रमा ६१० मिटर लम्बाइ, ३३० मिटर चौडाइ र ५० मिटर उचाइ भएको विशाल हिम-चट्टानी पिण्ड झण्डै डेढ किलोमिटर (१,५०० मिटर) माथिबाट अचानक खसेको थियो। यति विशाल पिण्ड त्यति ठूलो उचाइबाट खस्दा उत्पन्न भएको स्थितिज ऊर्जा क्षणभरमै विशाल गतिज ऊर्जामा परिणत भयो।
वैज्ञानिक अनुमान अनुसार यो विनाशबाट करिब ५१ किलोटन टिएनटी बराबरको ऊर्जा पैदा भएको थियो। यो विनाशकारी शक्ति सन् १९४५ मा अमेरिकाले जापानको हिरोसिमामा खसालेको आणविक बमभन्दा झण्डै तीन गुणा बढी शक्तिशाली हो। प्रतिघण्टा १८८ किलोमिटरभन्दा बढीको अभूतपूर्व गतिमा सोझिएर आएको यो लेदो र ढुङ्गासहितको बाढीले बाटोमा परेका सबै भौतिक संरचना र मानव सभ्यतालाई चिहानमा परिणत गरिदियो।
हिमाललाई आएको ‘ज्वरो’ र १९८ वटा ‘समय बम’
आज वैज्ञानिकहरूको ध्यान भोटेकोशीको शिरमा केन्द्रित छ, तर यो समस्या भोटेकोशीको मात्र होइन। पृथ्वीको इतिहासमा ५ करोड ५० लाख वर्षअघिदेखि साढे २ करोड वर्षको लामो अवधिमा निरन्तर थुप्रिएको हिउँ कडा चट्टानमा परिणत भएर हाम्रा विशाल हिमालयहरू बनेका थिए। तर, विश्वव्यापी तापमान वृद्धि र प्रशान्त महासागरमा भइरहेको ‘एल निनो’को प्रभावका कारण आज हाम्रा हिमालहरू तातिरहेका छन्। सरल भाषामा भन्नुपर्दा ‘हाम्रा हिमालहरूलाई कडा ज्वरो आएको छ’ ।
जब करोडौँ वर्षदेखि जमेर बसेको कडा हिम-चट्टान तात्न थाल्छ, त्यसको आन्तरिक संरचना कमजोर हुन्छ र विशाल पिण्डहरू अचानक खस्न थाल्छन्। नेपालको भूभाग पार गरेर वा तिब्बतबाट सुरु भई बग्ने मुख्य छ नदी प्रणालीहरू ; तमोर, अरुण, तामाकोशी, भोटेकोशी (सुनकोशी ), भोटेकोशी ( त्रिशुली) , कर्णालीको शिरमा अहिले अनगिन्ती हलचलहरू भइरहेका छन्। कालीगण्डकी नेपालमै उत्पति भएको नदि भए पनि हिमालय पार गरेरै आउने अर्को त्यसै स्तरको नदि प्रनालो हो |
जबसम्म प्रकृति र जलवायु परिवर्तनको यो चेतावनीलाई गम्भीरतापूर्वक लिँदैनौँ, तबसम्म हाम्रा यी गौरवशाली हिमालहरू मानव-संहारक स्रोतका रूपमा परिणत भइरहनेछन्।
अध्ययनहरूका अनुसार नेपालको शिरमा र सीमापार क्षेत्रमा गरी कम्तीमा १९८ वटा अति जोखिमयुक्त हिमतालहरू रहेका छन्। यसका अतिरिक्त हिउँले बगाएर ल्याउने गेग्रयान/लेदोका कारण हिमनदीको सहज बहावलाई रोकिदिने र केहि दिनमै नयाँ तालहरु बन्ने गतिविधि हिमालमा भईरहेको हामी सुन्दै/पढ्दै आइरहेका छौं | यी तालहरू कुनै पनि बेला पानी भरिदै गएर वा हिमपहिरो, चट्टान खस्ने घटना वा भूकम्पका कारण अचानक विस्फोट हुन सक्छन्। जेठदेखि भदौसम्मको मनसुनी मौसममा मात्र होइन, हिमाल तातेका कारण वर्षका १२ नै महिना जुनसुकै बेला अर्को ठूलो महाविपत्ति दोहोरिन सक्ने जोखिम बढेर गएको छ।
हामीले अहिलेसम्म गर्दै आएका मानवीय गतिविधिहरू, अन्धाधुन्ध विकासका संरचनाहरू र विकासप्रतिको परम्परागत दृष्टिकोणमा तत्काल पुनरावलोकन र समीक्षा नगर्ने हो भने हाम्रा भावी पुस्ताले अझ ठूलो मूल्य चुकाउनुपर्नेछ।
वरदान कि विनाशको मुहान ?
नेपालका लागि हिमालय केवल पहाडको शृङ्खला मात्र होइन; यो त हाम्रो पहिचान, नेपालको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड मानिने पर्यटन व्यवसायको आधार, लाखौँको जीविकोपार्जन, सिँचाइ र पिउने पानीको अक्षय भण्डार हो। तर, जबसम्म हामीले प्रकृति र जलवायु परिवर्तनको यो चेतावनीलाई गम्भीरतापूर्वक लिँदैनौँ, तबसम्म हाम्रा यी गौरवशाली हिमालहरू हाम्रा लागि अभिशाप र मानव-संहारक स्रोतका रूपमा परिणत भइरहनेछन्।
अबको बाटो: विकासको अवधारणामा क्रान्तिकारी परिवर्तन
यो महाविपत्तिले नेपाली समाज, नीतिनिर्माता र योजनाकारहरूलाई विकासको नयाँ भाष्य कोर्न बाध्य बनाएको छ। अब हामीले तीनवटा मुख्य स्तम्भमा आधारित भएर नयाँ विकास नीति लागू गर्नैपर्छ:
२४/७ हिमाली निगरानी र सीमापार कूटनीति: हाम्रा सातै वटा प्रमुख नदीका मुहान र हिमाली क्षेत्रमा हुने हलचललाई चौबिसै घण्टा निगरानी गर्ने अत्याधुनिक प्रणाली स्थापना गर्नुपर्छ। छिमेकी राष्ट्र चीनसँग मिलेर तिब्बत क्षेत्रमा रहेका १९८ वटा जोखिमयुक्त हिमताल र हिम-चट्टानहरूको वास्तविक समय भू-उपग्रह र सेन्सरमार्फत अवलोकन गर्ने संयुक्त स्थायी संयन्त्र बनाउनु हाम्रो पहिलो प्राथमिकता हुनुपर्छ।
सडक निर्माणको मोडलमा परिवर्तन: नेपालमा पछिल्लो समय अपनाइएको नदी किनारै-किनार सडक बनाउने चिनियाँ मोडल (जस्तै पृथ्वी राजमार्ग, अरनिको राजमार्ग, पासाङ ल्हामु राजमार्ग) वातावरणीय दृष्टिले अत्यन्तै जोखिमयुक्त साबित भइसकेको छ। नदी करिडोरमा अर्बौँ लगानी गरेर बनाइएका सडकहरू हिमाली बाढीको एकै झट्कामा ध्वस्त हुने गरेका छन्। अब हामीले नदी किनारको सट्टा युरोपेली पहाडी मोडल अपनाउनुपर्छ। अर्थात् मुख्य सडक र यातायातका सञ्जालहरू डाँडाका टुप्पा वा मध्य-पहाडी रेखा भएर निर्माण गरिनुपर्छ। यसो गर्दा लगानी सुरक्षित हुन्छ र विपद्का बेला पनि मुलुकको यातायात सम्पर्क विच्छेद हुन पाउँदैन।
भावी पुस्तालाई यस्ता महाप्रलयबाट बचाउने हो भने हामीले विकासका पुराना हठ र गलत मोडलहरू त्याग्नैपर्छ।
भू-उपयोग नीति र नदी किनारका बस्ती स्थानान्तरण: ‘पानी माथिबाट तल बग्छ, सभ्यता तलबाट माथि जान्छ’ भन्ने मानिन्छ। तर, हाम्रा हिमाली नदीहरूको अनिश्चित र विनाशकारी प्रकृतिलाई हेर्दा नदी किनारमा घना बस्ती बसाल्ने र सहर निर्माण गर्ने कार्यलाई पूर्ण रूपमा निरुत्साहित गरिनुपर्छ। नदी किनारका उब्जाउ फाँटहरूलाई केवल कृषि, पर्यटनका अस्थायी गतिविधि वा जैविक करिडोरका रूपमा मात्र प्रयोग गरिनुपर्छ। मानव बसोबास र स्थायी पूर्वाधारहरूलाई सुरक्षित माथिल्लो भेगमा स्थानान्तरण गर्ने स्पष्ट र कडा भू-उपयोग नीति तत्काल लागू गरिनुपर्छ। यसो गर्न सकियो भने भविष्यमा जस्तुसुकै ठूलो बाढी आए पनि मानवीय क्षतिलाई लगभग शून्यमा झार्न सकिनेछ।
भोटेकोशी र त्रिशुलीमा आएको यो बाढी सामान्य मौसमी बाढी थिएन; यो प्रकृतिले हामीलाई दिएको गम्भीर चेतावनी हो। शोक र पीडाको यो घडीमा एक-अर्काको हात समातेर राहत र पुनरुत्थानमा जुट्नु हाम्रो पहिलो कर्तव्य हो। तर, भावी पुस्तालाई यस्ता महाप्रलयबाट बचाउने हो भने हामीले विकासका पुराना हठ र गलत मोडलहरू त्याग्नैपर्छ। हिमाललाई बुझेर, प्रकृतिको नियमलाई स्वीकारेर र प्रविधियुक्त पूर्वसूचना प्रणाली अपनाएर निर्माण गरिने जलवायु-अनुकूलित विकास नै अबको समृद्ध र सुरक्षित नेपालको एक मात्र विकल्प हो।
(लेखक मिश्र नेकपा (एमाले)का नेता हुन् ।)
हाम्रो सामान्य विषयहरूमा भेट गर्न र छलफल गर्नका लागि तपाईंले प्रदान गरिएको ईमेलमा सम्पर्क गर्न सक्नुहुनेछ। हामी सामाजिक संजालमा जडान हुन सक्छौं वा तत्काल सहायता गर्नका लागि कल गर्न सक्छौं।
